Закрыть
Авторизация
Логин:
Пароль:

Забыли пароль? Регистрация
Рус Баш
На главную

Тарих

Урман 32м дала ара3ында, борон4о рифт тау6ар - Й0р2ктау, ?уштау, Шахтау 32м Торатау тип исемл2нг2н 3ылыу шихандар сол4анышында Аш7а6ар, Ерекле, Ст2рле, №2л21ек 32м А4и6ел йыл4алары осраша. Тиге6 ерле Урал алдын а4ас7а, балы77а, й2нлект2рг2, 7ош-7орт7а, фай6алы 7а6ылмалар4а бай хозур т0б2кк2 2йл2ндер2.

Бында миллион йылдар элек, х26ерге Ст2рлетама77а 41мер бирг2н, ик3е6-сик3е6 борон4о океан 3ыу6ары й2йр2п ята.

!тк2нг2 к16 3алыу

!тк2н онотолмай, ул бе66е8 мен2н 7ала…

Уны8 3улышы – бе66е8 эра4а тиклемге I ме8 йыллы7ты8, борон4о сармат кургандарында табыл4ан бронза 308г0л2ренд2, сы84аларында, тор7а 32м 7ылыстарында; и8 беренсе булып был ер62р62 й2ш2п китк2н ата-бабаларыбы66ы8 к0нк1реш к2р2к-яра7тарында.

Уны8 ышаныслы а6ымы –Аш7а6ар6ы8 А4и6елг2 7ой4ан урынында то6 пристанен2 ниге6 3алыу 0с0н сау6аг2р Савва Тетюшевты8 7улы а9тына бирелг2н 30рг0нс0л2р6е8 балта тауыштарында 32м арба шы4ырлауында; М2л21езде 32м )ф0н0 тоташтырыусы Аш7а6ар Ямы почта станция3ы аттарыны8 тоя7 тауыштарында 32м кешн2162ренд2.

Уны8 тыныс3ы6 тын алышы –пугачёвсылар х2р2к2тен2 7ушылыусы, кр29ти2нд2р 3у4ышыны8 халы7 геройы Салауат Юлаев мен2н баш к1т2ре1сел2р6е8 3у4ышсан оранында, Cт2рлетама7ты8 тир2-я4ы ошо ва7и4алар6ы8 бер 162ген2 2йл2н2 л2 инде; пугачёв полковнигы ?аранай Моратовты8 атлы 42ск2рене8 Екатеринаны8 х0к1м2ти 42ск2рен2н 7амау4а алын4ан пристаньде кире 7а4ып алыуы; к1п 3анлы ян4ындар6ы8 ял7ынында 32м т0т0н0нд2, кр29ти2нд2р6е8 32м ябай эшсе халы7ты8, сау6аг2р62р6е8 32м 30н2рсел2р6е8, т1р2л2р6е8 32м рухани6ар6ы8, 30рг0нс0л2р6е8 32м революционер6ар6ы8 7аланы к0л 0й0мд2рен2н я8ынан ая77а ба9тырыуында.

Уны8 2се х2тере – граждандар 3у4ышыны8 аяныслы ва7и4аларында; ир62рен Б0й0к Ватан 3у4ышы фронттарына о6атыусы 7атындар6ы8 7ы64аныс илауында; 16 илд2ре мен2н берг2 Е8е1г2 ынтыл4ан, т21лек 2йл2н23ен2 Одессанан, Бакунан, Харьковтан эвакуациялан4ан завод 32м фабрикалар6а хе6м2т ите1се тыл эшс2нд2рене8 ауыр эшенд2; 1662рене8 аталарын, ир62рен, а4ай6арын 32м улдарын 3у4ыштан к0т0п ала алма4андар6ы8 ауыр 7ай4ы3ында, Сталин заманында4ы й062рл2г2н репрессияланыусылар6ы8 2се я6мышында.

Уны8 данлы7лы этаптары – химия, нефтехимия 32м машина т0601 ке1ек эре с2н242т гиганттарыны8 тыуыуында; я8ы проспекттар6ы8 32м урамдар6ы8, сквер6ар6ы8 32м май6андар6ы8, м2кт2пт2р6е8 32м балалар ба7саларыны8, микрорайондар6ы8 32м м262ни2т 3арай6арыны8 барлы77а киле1енд2.

Ст2рлетама7 16ене8 тарихын 1766 йылдан башлап алып бара – н27 ошо ва7ытта, 7аланы8 ниге6 3алыуына булышлы7 итк2н - Ст2рлетама7 пристане барлы77а кил2. Уны8 0й26 7ала булыуы тура3ында4ы беренсе телг2 алыныу Екатерина Икенсене8 1781 йылда 7ул 7уй4ан «)ф0 идаралы4ыны8 32м )ф0 32м Ырымбур 0лк2л2рене8 барлы77а киле1е, 32м улар6ы ике 0й26г2 б1леп й0р0т01 тура3ында» Указы мен2н б2йле. №иге6 йылдан 3у8 бында беренсе а4ас сирк21 т060л2, та4ы ла биш йылдан 7аланы8 беренсе планы 7абул ител2, 2 бер йылдан 3у8 беренсе а4ас м2сетк2 ниге6 3алына. Ст2рлетама7ты8 я6мышында та4ы ла бик к1п 2йбер62р беренсег2 була – прогимназия, 7а6на дарыуха3ы, типография асыу, беренсе тауыш3ы6 фильмды к1р32те1, футбол матчтын 1тк2ре1, у7ытыусылар семинарын ойоштороу, г2зит сы4ыу, профессиональ театр булдырыу, электр утыныны8 барлы77а киле1е…

Революцион йылдар осоронда 7ала бер нис2 тап7ыр а7 гвардиясылар6ы8 32м а7 чехсылар6ы8 7улында була 32м ?ы6ыл Армия сафтары тарафынан азат ител2; унда б0т2 баш7орт советы съездары 32м к1п кеше 7атнаш7ан партия митингтары 1тк2рел2; 1919 йылдан 1922 йыл4а тиклем ул БАССР-6ы8 баш 7ала3ы була. Ст2рлетама7 Баш7ортостанды8 д21л2т булып формалашыуында 6ур роль уйнай.

Фашистар4а 7аршы 3у4ышта 16ене8 ту4ы6 ме8 улын ю4алтып, ул, XX быуат урталарында, икенсе тыуыуын кисер2: 6ур химия 7ала3ына 2йл2н2, уны8 7а6аныштарын терк2п барыусы йылъя6мала я8ы юлдар барлы77а кил2 – кальций сода3ыны8 беренсе миллион тонна3ы, Ст2рлетама7 ТЭЦ-ында беренсн ток, беренсе каучук, беренсе ацетилен, беренсе а7 7ором продукция3ы. « былар6ан 3у8 – беренсе троллейбус, беренсе АТС, беренсе спорт комплексы…

Химия 32м нефтефимия гиганттары 19еп к0с йый4ан ва7ытта, к1л2г2л2 7ала килг2н 7ай3ы бер экологик проблемалар ки9кенл2ш2 башлай.

Бына шул ва7ыттар6а инде, был ер62р62 й2ш2г2н кешел2р6е8 т2би42тте яратыу 32м 3а7лау ке1ек, быуындан-быуын4а к1сеп килг2н изге сифаттары яр6ам4а кил2 л2 инде. 70-се йылдар урталарында Ст2рлетама7та «й2шел» х2р2к2т барлы77а кил2 32м бик ти6 19еш2 башлай, 3ауа 32м 3ыу бассейндарын зарарлы матд2л2р62н та6артыу 0с0н к0р2шк2 7ала хакими2те 32м 4алим-экологтар, предприятие ет2ксел2ре 32м у7ыусылар, табиптар 32м студенттар сы4а. Ст2рлетама7, 2леге й2шел 7упшы кейеме мен2н, 16ене8 ме82рл2г2н хал7ына бурыслы, улар6ы8 энтузиазмы 32м фи6а72р хе6м2те, уны Р2с2й6е8 та6а, матур, й2мле, к1п 3анлы парктарыны8 32м сквер6арыны8 й2шеллекк2 к1мелеп ултырыусы - к0м0ш 7ала3ына 2йл2ндер2.

Б0г0нг0 7ала – бе66е8 республиканы8 к0нъя4ы ынйы3ы, бында 16ене8 3ир2к 32м йомарт т2би42тене8 матурлы4ы 7оса4ында кеше 7улдары я8ы «м04жиз2» тыу6ыра – балалар т2рби2л2й62р, икм2к 19тер2л2р 32м йорттар т060й62р, юлдар 3алалар 32м 1тк2ргес торбалар 3у6алар, с2н242т предприятиеларын реконструкциялай6ар 32м м2кт2пт2р, ю4ары у7ыу йорттары, бала табыу йорттары асалар, и9ке сирк2162р6е терге62л2р 32м я8ы3ын 3алалар…

№2м бына инде, ике быуат ярым ва7ыт тиерлек, кешел2р6е8 данлы7лы эшт2рене8 эстафета3ы дауам ит2, бына шул к0нд2р62н, 1766 йылдан алып, Ст2рле буйында урынлаш7ан 7аланы8 я6мышы – матур легендалар4а сол4анып, бе66е8 к0нд2рг2 килеп ет2.

?аланы8 тарихы, унда й2ш2г2н халы7тар6ы8 – баш7орттар6ы8, уры9тар6ы8, татар6ар6ы8, сыуаштар6ы8, мордвалар6ы8, украиндар6ы8, немецтар6ы8 3.б. м262ни2те 32м дини 7араштары бер-бере3е мен2н 1релеп – к1п т09л0 баш7орт орнаментын х2терл2т2. Ст2рлетама7 шулай у7, совет власыны8 беренсе йылдарында емерелг2н ?азан Алла 2с23е соборын, таш собор м2сетен, старообрядсылар6ы8 4иб262тха3ын 32м Ст2рлетама7 ревкомы а4заларын атыу6ы, 32м баш7а, тарих т0пк0л0нд2 7ал4ан ва7и4алар6ы ла х2терл2й.

Х26ерге Ст2рлетама7 - етмешт2н арты7 т0рл0 милл2т кешел2рене8 тыу4ан 0й0н2 2йл2нде. Улар6ы бер-бере3ен2 байрамдар, 4262ти эш к0нд2ре 32м к0нд2лек тормош б2йл2п тора. ?ала, 32р бер ст2рлетама7лы4а лайы7лы тормош шарттары булдырыу 0с0н - ал4а ынтыла.

Ст2рлетама7 7ала3ы тарихында4ы м03им даталар

1735 йыл – Ст2рле йыл4а3ы Аш7а6ар4а 7ой4ан урында «Аш7а6ар почта ямы» ойошторола.

1765 йыл – сау62г2р Савва Тетюшевты8 проекты буйынса, !62к Р2с2йг2 то6 ташыу ни2те мен2н, то6 пристане т0601 тура3ында 7арар 7абул ител2.

1766 йыл – пристань Ст2рлетама7 исемен ала устье» по-русски - тама7). Был дата 7аланы8 ниге6 3алыу дата3ы тип и92пл2н2.

1773-1775 йылдар – Е.И. Пугачев ет2кселегенд2ге Кр29ти2нд2р 3у4ышы ва7ытында Ст2рлетама7 пристане х0к1м2т 42ск2р62рен язалаусы отрядтар6ы8 ойошоу 162ген2 2йл2н2.

1781 йыл – императрица Екатерина II Указы буйынса Ст2рлетама7 0й26 7ала4а 21ерел2.

1782 йыл – 7аланы8 гербы ра9лана: «?ал7анды8 09к0 0л0ш0нд2 )ф0 гербы – к0м0ш ба9ыу9а й1гереп барыусы 3ыу3ар, был бындай хайуандар6ы8 к1плеге билд23е. А97ы 0л0шт2 – з28г2р ба9ыу6а й060п барыусы 0с к0м0ш 7а6, был бындай 7оштар4а оло муллы7 билд23е». ?ала округыны8 б0г0нг0 гербы – ул я8ынан терге6елг2н и9ке герб, 7ал7анда з28г2р3ыу ба9ыу6а4ы к0м0ш 3ыу6а 0с к0м0ш а77ош й0601е 31р2тл2нг2н.

1794 йыл – император ра9ла4ан беренсе 7ала планы 7абул ител2; ?азан Алла 2с23е соборы т060л2.

1796 йыл – коллеж советнигы С.Я. Левашевты8 тырышлы4ы ар7а3ында 7алала спирт етештере1 барлы77а кил2.

1870 йыл – 7алала Дума 32м Управа, бер класлы 7атын-7ы66ар училище3ы асыла, типография барлы77а кил2.

1906 йыл – 7алала т21ге тап7ыр тауыш3ы6 француз фильмы к1р32тел2.

1909 йыл – С.Г. Жилкинды8 беренсе пекарня3ы 16 ишект2рен аса, икм2к бешере1 - с2н242т ниге6ен2 7уйыла.

1916 йыл – 7алала у7ытыусылар семинария3ы асыла.

Май, 1917 йыл«Рабочий и солдат» г2зите сы4а башлай –эшсе 32м 3алдат депутаттарыны8 7ала Советы органы.

1 октябрь, 1917 йыл – Ст2рлетама7та беренсе балалар ба7са3ы барлы77а кил2.

23 март, 1919 йыл – ВЦИК декреты мен2н Баш7орт Автономиялы Социалистик Республика3ын т0601 тура3ында и4лан ител2.

1919 йыл – 7алала беренсе профессиональ баш7орт драма театры ойошторола; Башгосиздат г2зит-журнал 32м китап н2шри2те 16 эшен башлай.

1919-1922 йылдар – Ст2рлетама7 Баш7орт Автономиялы Социалистик Республика3ыны8 баш 7ала3ы була.

1920 йыл – Ст2рлетама7та илле номер4а и92пл2нг2н беренсе телефон коммутаторы барлы77а кил2.

1921 йыл – 7алала кинематограф асыла.

10 декабрь, 1922 йыл – 7ала хал7ыны8 0й62ренд2 беренсег2 «Ильич лампалары» яна башлай. «Власть труда» республика г2зитенд2: «Ст2рлетама7 таныма9лы7 булып й2нл2нде», - тип я6алар.

1924 йыл – тир2-я7ты 0йр2не1 музейы 16 эшен башлай. Уны булдырыу 0с0н П.Х. Михайлов 32м Г.В. Скляров бик к1п йылдар ба4ышлай6ар.

1926 йыл – баш7орт педагогия техникумы барлы77а кил2.

1929 йыл – 7ала г2зите 2,5 ме8 тираж экземпляр мен2н ба9ыла.

1930 йыл - ?ала Советы кил23е 30 йыл4а Ст2рлетама7ты8 (1960 йыл4а тиклем) перспектив 19еш планын ра9лай. Ул ва7ытта 7алала 24 ме8 тир23е кеше й2ш2й, 2 с2н242т предприятиеларында 1,5 ме8 эшсе эшл2й.

1930 йыл – Ст2рлетама7 районы барлы77а кил2. Уны8 территория3ында нефть сы77ан урындар6ы разведкалау башлана.

1932 йыл – нефть техникумы асыла; 7ала хал7ыны8 0й62ренд2 радио эшл2й башлай.

1 октябрь, 1934 йыл177 км о6онло4онда4ы )ф0 – Ст2рлетама7-Ишимбаево тимер юлы саф7а ин2.

1935 йыл – 7алала медицина фельдшер-акушер училище3ы барлы77а кил2.

1936 йыл - )ф0, Ырымбур 32м баш7а халы7 й2ш2г2н урындар мен2н регуляр автобус б2йл2неше булдырыла; беренсе тауышлы киноустановка монтажлана.

1939 йыл – эшл21се депутаттар6ы8 беренсе 7ала советы сессия3ы асыла.

1940 йыл –ике йыллы7 у7ытыусылар институты асыла.

июнь-ноябрь, 1941 йыл – Ст2рлетама77а Одессанан - В.И. Ленин исеменд2ге станоктар т0601 заводы, Бакунан – нефть 7оролмаларын ремонтлау заводы Красный пролетарий» заводы), М2ск2162н – ая7 кейеме фабрика3ы эвакуациялана.

июнь, декабрь, 1941 йыл –фронт эрг23е 3ы6атынан 5,5 ме8 эвакуациялан4ан граждандар6ы 7ала 16ен2 3ыйындыра, улар6ы й2ш21 урыны, а6ы7-т1лек 32м эш мен2н т2ьмин ит2.

декабрь, 1942 йыл – Ишимбай ТЭЦ-ы Ст2рлетама7 предприятиеларына с2н242т тогы бир2.

октябрь, 1943 йылСССР -6ы8 Ю4ары Советы Президиумы Указы мен2н д21л2т заданиеларын 0лг0л0 р21ешт2 баш7арыу6ары 0с0н В. И. Ленин ис. станоктар т0601 заводы ю4ары награда4а - Ленин Орденына лайы7 була.

25 декабрь, 1943 йыл – Сода заводы каустик соданы8 беренсе тонналарын тапшыра.

11 март, 1944 йыл – т060л01се машиналар т0601 заводыны8 7ойоу цехы беренсе продукция3ын тапшыра.

1941-1945 йылдар – Ст2рлетама7 7ала3ынан 32м районынан фронт7а 16 ме8д2н арты7 кеше кит2, улар6ы8 9 ме8е – 32л2к була.

1941-1945 йылдарv – Б0й0к Ватан 3у4ышы йылдарында 7аланы8 32м районды8 28 3у4ышсы3ына фашист илба9ар6ары мен2н к0р2шт2 к1р32тк2н батырлы7тары 0с0н Советтар Союзы Геройы тиг2н исем бирел2.

февраль, 1946 йыл – Рус драма театры асыла.

1952 йыл – цемент заводы эксплуатация4а ин2.

1955 йыл – 7алала Б0т2р2с2й ситт2н тороп у7ыу политехник институтыны8 у7ыу- консультациялау пункты эшл2й башлай.

1956 йыл – 7алала беренсе шифер заводы барлы77а кил2.

30 сентябрь, 1957 йыл – Ст2рлетама7 ТЭЦ-ны8 беренсе сираты 16ене8 беренсе тогын бир2.

1958 йыл – У7ытыусылар институты Ст2рлетама7 д21л2т педагогия институты тип 16г2ртел2.

1959 йыл – Баш7ортостанда 880 урын4а т242йенл2нг2н беренсе урта м2кт2п-интернаты асыла.

1960 йыл – Синтетик каучук заводы эшл2й башлай; беренсе сират 7ала АТС-ы эксплуатация4а индерел2; 7аланы газ мен2н т2ьмин ите1 башлана, «Салауат» кинотеатры т060л2.

февраль, 1961 йыл – троллейбус юлыны8 беренсе сираты эшл2й башлай.

4инуар, 1962 йыл1980 йыл4а тиклем 7аланы планлаштырыу тура3ында я8ы проект т060л2 32м ра9лана.

1962 йыл - Б0т2р2с2й ситт2н тороп у7ыу полтехник институтыны8 у7ыу- консультациялау пункты база3ында )ф0 нефть институтыны8 д0й0мтехник факультетыны8 киске б1леге барлы77а кил2.

1966 йыл – Ст2рлетама7та «Искра» кинотеатры асыла.

17 сентябрь, 1969 йыл – Баш7орт АССР-ны8 Министр6ар Советы идаралы4ы приказы буйынса 7алала хе6м2т ресурстарын фай6аланыу буйынса халы7ты эш мен2н т2ьмин ите1 32м м24л1м2т бире1 бюро3ы асыла.

1974 йыл – 7алала «Синтетик каучук» заводыны8 беренсе спорт комплексы 16 эшен башлай.

1979 йыл – Пионер6ар 3арайы 16 ишект2рен аса.

17 май, 1990 йыл«Ст2рлетама7» совхозыны8 конъя7-к0нбайышында, унан ике километр алы9лы7та, метеорит т0ш2. Ва7и4а бул4ан урында диаметры 15 32м т2р2нлеге 9 метр бул4ан со7ор табыла. 180-се номерлы метеорит «Ст2рлетама7» тип исемл2н2.

апрель, 1991 йыл – 7ала советы исполкомы Ст2рлетама7та 7ала телевизион тапшырыу6ар студия3ын булдырыу тура3ында 7арар 7абул ит2.

1991 йыл – баш7орт теленд2 сы77ан «Аш7а6ар» г2зитене8 беренсе номеры донъя к1р2; 7ала филармония3ы булдырыла.

октябрь, 1992 йыл – Эфир4а «Экран» теле-радио компания3ы беренсе тапшырыу6ары мен2н сы4а.

6 февраль, 1992 йыл – АТС-5 беренсе автомат телефон станция3ыны8 р2сми асылыуы 1т2.

1993 йыл – Баш7орт д21л2т университетыны8 Ст2рлетама7 филиалы 16 эшен башлай.

1 октябрь, 1994 йыл – Ст2рлетама7 д21л2т педагогия институтында аспирантура асыла.

1995 йыл«Каустик» акционер6ар й2м4и2тене8 физкультура-3ауы7тырыу комплексы хе6м2тл2ндере1г2 тапшырыла.

1996 йыл – Баш7ортостан Республика3ы ф2нд2р академия3ыны8 Ст2рлетама7 филиалы асыла, директор итеп К.Б. Сабитов т242йенл2н2.

1997 йылды8 а6а4ы – 1998 йылды8 башы – 7алала беренсе маршрут такси6ары барлы77а кил2.

1997, 2002, 2005 йылдар 3060мт2л2ре буйынса Ст2рлетама7 0с тап7ыр «Р2с2й6е8 и8 т060к 7ала3ы» Б0т2р2с2й конкурсында 2-се урын ала (100 ме8д2н миллион кешег2 тиклем халы7 й2ш2г2н 7алалар ара3ында).

1999 йыл«Сателлит» кабель телевидение3ы студия3ы беренсе тап7ыр тура эфир4а сы4а – 10 с242т буйына Й2шт2р к0н0 тура3ында трансляция я3ай.

4 май, 2000 йыл – Г.К. Жуков ис. сквер6а Советтар Союзы Геройы маршал Жуков7а бюст асыла.

7 сентябрь, 2001 йыл«Данко» балалар4а яр6ам 162ге 16 эшен башлай.

2003 йыл – реконструкциянан 3у8 «Салауат» кинотеатры асыла.

2004 йыл - Ст2рлетама7 д21л2т педагогия институтына Академия статусы бирел2.

2006 йыл – 7ала муниципаль белем бире1 статусы ала.

2007 йыл - «Р2с2й6е8 и8 т060к 7ала3ы» Б0т2р2с2й конкурсы 3060мт2л2ре буйынса 2006 йыл 0с0н Ст2рлетама7 беренсе урын яулай 32м «Р2с2й6е8 алтын 7ала3ы» исемен ала.

2007 йыл – 7алала я8ы бала табыу йорто барлы77а кил2.

2008 йыл – д1рт йондо6ло «Восток» 7уна7хана3ы 16 ишект2рен аса.

май, 2008 йыл – Совет микрорайонында ветерандар Аллея3ы асыла.

2009 йыл – З2йн2б Биишева ис. Ст2рлетама7 д21л2т педагогия академия3ы база3ында Педагогика 32м Психология Институты 32м Математика 32м Т2би42т ф2нд2ре Институты асыла.

^